Môn học: THẮNG PHÁP PHỔ THÔNG - THẮNG PHÁP TẬP YẾU (ABHIDHAMMATTHASAṄGAHA) - 8 & 9 Tâm Quả Vô Nhân _ A. Ngũ quan hay ngũ song thức

Friday, 10/06/2022, 17:55 GMT+7

Lớp Phật Pháp Buddhadhamma

Môn học: THẮNG PHÁP PHỔ THÔNG

Bài học ngày 10.6.2022


THẮNG PHÁP TẬP YẾU (ABHIDHAMMATTHASAṄGAHA)

8 & 9 Tâm Quả Vô Nhân (tiếp theo)


[Nội dung bài học ngày 27.5.2022]

Link nội dung: https://chuaphapluan.com/vn/mon-hoc-thang-phap-pho-thong-thang-phap-tap-yeu-abhidhammattha-sangaha-8.html


[Nội dung bài học ngày 10.6.2022]

A. Ngũ quan hay ngũ song thức

Trong ngôn ngữ phổ thông ngũ quan gồm có thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác.Trong Thắng Pháp Abhidhamma được biết với tên gọi “ngũ song thức” nghĩa là năm cặp thức: cặp nhãn thức, cặp nhĩ thức, cặp tỷ thức, cặp thiệt thức, cặp thân thức. Gọi là “cặp” vì mỗi giác quan có hai tâm biết cảnh tốt hay biết cảnh xấu như tâm nhãn thức có 2 là nhãn thức quả thiện (thấy cảnh sắc tốt) và tâm nhãn thức quả bất thiện (thấy cảnh sắc xấu). Bốn giác quan còn lại cũng có cặp như vậy.

Điểm thú vị cần ghi nhớ ở đây là theo Thắng Pháp Abhidhamma tâm ngũ quan không có phân định, xử lý cảnh hay dựa trên định kiến để xác định cảnh tốt hay xấu mà hoàn toàn là thứ tâm quả sanh lên do nghiệp. Để hiểu điều trên nên nhận rõ điểm nầy các tâm nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức biết các cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc trong hình thái sơ đẳng nhất thí dụ như tâm nhãn thức chỉ nhận biết đường nét vuông, tròn hay màu sắc xanh, đỏ, vàng, trắng chứ không phân biệt đây là tranh Picaso hay cảnh trí sơn thuỷ hữu tình. Tất cả những phân biệt định đoán, nhồi nặn, phản ứng đối với cảnh thuộc các tâm xử lý (javana).

Vì tính cách tương đối muội lược của tâm ngũ quan nên bốn cặp đầu (cặp nhãn thức, cặp nhĩ thức, cặp tỷ thức, cặp thiệt thức) đều thọ xả. Riêng cặp thân thức thì có hai: thân thức thọ khổ (tâm quả bất thiện) và thân thức thọ lạc (tâm quả thiện).

10 tâm ngũ quan đóng vai trò tương đối đơn giản trong tiến trình tâm thức nhưng lại là sự ghi nhận năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc trong trạng thái uyên nguyên và trung thực nhất nên có ảnh hưởng quan trọng đối với chúng sanh trên cả ba phương diện nghiệp, quả và phiền não.

Mặc dù 10 tâm ngũ quan làm việc có tánh cách máy móc (cơ năng) nhưng ngay ở những tâm nầy là sự thể hiện của quả nghiệp tốt xấu. Trong mỗi tiến trình tâm đều có cả ba thứ tâm nhân, quả, không nhân cũng không quả. 10 tâm ngũ quan thuộc tâm quả.

Trong cách nói đại loại thì quả của nghiệp có pha trộn giữa quả thiện và bất thiện thí dụ một người khổ vì nhiều tiền, vì quá đẹp hay quá tài hoa. Nhưng trong cách trình bày vĩ mô của Thắng Pháp thì quả thiện là quả thiện, quả bất thiện là quả bất thiện. Phân định rõ ràng.

Cách gọi năm giác quan là thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác tương đồng với nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức nhưng không hoàn toàn tương đồng với “thấy, nghe, ngữi, nếm, đụng” trong ý nghĩa “năng động hay tìm kiếm”. Ở đây chỉ đơn thuần là biết cảnh.

Khi nói về ngũ dục thường nêu năm cảnh là sắc, thinh, hương, vị, xúc nhưng khi nói về năm cảnh của ngũ quan thì là sắc, thinh, khí, vị, xúc. Hương chỉ cho mùi thơm trong lúc khí chỉ cho tất cả mùi khứu giác nhận biết.

Tuy tâm ngũ quan chiếm phần tương đối ít trong đồ biểu về tâm của Thắng Pháp nhưng không phải vì vậy mà không quan trọng. Năm giác quan nầy có ảnh hưởng sâu xa đối với đời sống, khuynh hướng, cảm thọ, ái nhiễm, hạnh nghiệp và cảnh giới thọ sanh. Những ảnh hưởng lớn nầy đều được nhấn mạnh trong cả ba tạng. Phần lớn cuộc sống với những lãnh vực văn hoá, kinh tế, chính trị … đều xây dựng trên cơ sở của ngũ quan thí dụ thời trang để thoả mãn thị giác; âm nhạc thoả mãn thính giác; kỹ nghệ nước hoa để thoả mãn khứu giác; ẩm thực thoả mãn vị giác; giường nệm bàn ghế cho xúc giác ..v.v..

[còn tiếp]

Biên soạn: Tỳ khưu Giác Đẳng